Afstand speelt wél een rol

Afstand speelt wél een rol

 

Wat je over deze tijden ook mag beweren, tijd voor verveling laten ze niet. Covid-19, paarsgroene regering, conflict in Nagorno-Karabach, Amerikaanse verkiezingen, terreuraanslagen... er is nogal wat om de hersenen over te pijnigen.

 

Bij die recente terreuraanslagen greep de onthoofding van een Franse leraar mij bijzonder aan. Ik was tenslotte het grootste deel onzer loopbanen collega van hem en dat geeft een extra gevoel van lotsverbondenheid.

Samuel Paty betaalde zijn lessen over vrije meningsuiting met zijn leven. Dat feit slaat de bodem weg uit ons concept ‘normaal’ en laat ons verdwaasd achter. Hopelijk blijft het niet bij treuren en zet het ons (nog eens) aan het denken.

Naar verluidt werden onze waarden en normen hier fundamenteel uitgedaagd. Het ging dus niet over een uit de hand gelopen lokaal akkefietje, daarover zijn we het eens. Waar liep het dan zo fout dat die fundamentele kwestie nu op tafel ligt?

MIJNENVELDEN

‘Gebrek aan tolerantie, vasthouden aan taboes’, wordt graag als kernprobleem opgeworpen. Moslims verdragen geen spotprenten over hun profeet en dergelijke ‘kleinzerigheid’ zou niet passen in onze samenleving.

Dat lijkt me een te oppervlakkige bewering. Grote religieuze gevoeligheid, die staat inderdaad ver af van de leefwereld van de meesten in onze sterk ontkerstende landen. Maar of wij zo tolerant geworden zijn, mag betwijfeld worden. Een onschuldige foto van Zwarte Piet wordt geweerd van de meest gebruikte platformen voor informatiedeling. Tolerantie? Wie houdt zich sociaal staande wanneer die pleit voor verbod op abortus of adoptie door homoparen? Wat krijgt iemand die het boerkaverbod hekelt te verduren op sociale media? Het zijn maar enkele voorbeelden van de vele discussiefora die mijnenvelden geworden zijn. Klassieke media bakenen debatruimtes af, het massaal gebruikte twitter verwerd tot een tempel ter ere van de Intolerantie.

Laten we eerlijk zijn, ook wij kennen - elk onze - taboes en perken de ruimte van het vrije debat graag in. Dat hoeft trouwens niet per definitie een slechte zaak te zijn. De totale ontheiliging van alles, dreigt toch te eindigen bij de aanbidding van het totale Niets. En, jawel, zodoende scheppen we toch weer een onaanraakbaarheid, iets heiligs.

Het idee dat je met alles moet kunnen lachen, is mij dierbaar. En toch weer niet. Laten we er tenminste ‘bijna alles’ van maken. Met onszelf kunnen lachen, is bijvoorbeeld essentieel. Met alles lachen, zal echter neerkomen op een grappige manier om totale onverschilligheid vorm te geven.

Dingen als heilig beschouwen en de ontwaarding daarvan als kwetsend, dat is, mag ik hopen, niet wat dwars ingaat op onze normen en waarden want dan blijken die normen en waarden wel erg inhoudsloos.

GUILLOTINE

Ontstemd zijn bij beledigingen is des mensen, daar anderen voor onthoofden is echter zo immens ver over de streep die wij hier trekken dat er geen enkele verontschuldiging meer kan aangedragen worden.

Let op, er schuilt wel ironie in het feit dat die onthoofding plaatsvond in Frankrijk, het land dat de guillotine perfectioneerde en die, opgesteld op drukke pleinen in de stadscentra, aan een hoog tempo liet doen waar het ding voor geconstrueerd werd, geestdriftig geroep van de toeschouwers uitlokkend. Bizar dat islamisten en fanatieke aanhangers van de Verlichting zich vinden in de manier van omgaan met andersdenkenden. Als het bijvoeglijk naamwoord fanatiek in het spel is, blijft het een kwestie van tijd vooraleer koppen rollen.

Ja maar, luidt de terechte opmerking, dat mandje onder het schavot staat intussen al ruim twee eeuwen ongebruikt op zolder en de barbaarse moord op die Franse leraar vond nu plaats. Met de vaststelling van dat verschil komen we bij dé oorzaak van die etterende maatschappelijke wonde.

In onze streken vond een evolutie plaats die rollende koppen als optie van debatbeslechting resoluut heeft afgewezen. Dat idee van fysieke liquidatie van andersdenkenden is tot een taboe geworden en het verwerpen daarvan tot een heilige waarde. Ter verdediging van die verworvenheid moet onze tolerantie daar dan ook zonder discussie eindigen.

In sommige andere streken van de wereld vonden andere evoluties plaats. Mensen die daar opgroeien - of in die andere traditie - schudden dat kader niet zo maar af. Het klinkt absurd en zeker contra-intuïtief maar de laagdrempelige wereldwijde communicatiemiddelen versterken die hechting aan dat eigen referentiekader juist omdat het de permanente voeding ervan mogelijk maakt.

Ik ben het product van de evoluties die ‘bij ons’ plaatsvonden. Mocht ik geleefd hebben in de late 18e eeuw in Parijs stond ik mogelijk ook juichend aan de Place du Carrousel het snijwerk van beul Sanson te bewonderen. Nu kan ik me daar niets anders dan walging bij voorstellen.

HERFORMATTEREN

Jawel, er zijn mensen die zich van hun achtergrond kunnen loskoppelen, soms ten goede, soms ten kwade maar de meesten ontkomen nooit (helemaal) aan het kader waarbinnen ze opgroeiden.

In tegenstelling tot wat een laboratorium-liberalisme ons wil doen geloven, speelt afstand in ruimte en achtergrond wel een wezenlijke rol. Mensen van de ene traditie in de andere droppen, zorgt in (te) veel gevallen voor wrijving. Inburgeren is moeilijker dan een computer herformatteren.

De gebeurtenissen van de voorbij weken in Frankrijk en Wenen doorprikten de liberale illusie dat afstand en tradities er niet toe doen. In de mate die gedachte deel uitmaakt van onze normen en waarden, werden die inderdaad zwaar op de proef gesteld... omdat ze steunt op een illusie en daardoor laat de realiteit zich niet hinderen.

Leraren die onthoofd worden of moeten onderduiken als straf voor een gedrag dat hier na een evolutie van eeuwen normaal heet, betalen de prijs voor de verblindende illusie van de de-wereld-ons-dorp-retoriek, het naïeve plezante it’s-a-small-worldidealisme. Small, ja, maar niet per definitie plezant en zeker geen one-world.

Als Disney gelijk had, was ons riool een sterrenrestaurant.

 

Tekst verschenen op mijn Facebookpagina op 8 november 2020.

Labels