Van Lada tot Tesla (delen I t.e.m. IV)

Armenië; in een alfabetische lijst stoot je er meteen op maar op een wereldkaart moet je wel wat zoeken daar in dat hoekje ten zuiden van de bergketen Kaukasus. In een historische atlas lukt het sneller want het veel grotere historische Armenië verschrompelde tot de huidige republiek naar amper 10% van wat het ooit was.

Dat geeft voldoende aan dat Armenië hoog scoort in de rangschikking ‘verliezers van de geschiedenis’.

Het begon er zeer vroeg. In 405 kreeg het al een alfabet dat nu nog gebruikt wordt. Armenië was het eerste land dat het christendom tot staatsgodsdienst koos. Ooit strekte het land zich uit van de Kaspische Zee tot de Middellandse.

De wieg leek gezegend maar het liep serieus mis want gaandeweg diende Armenië steeds meer als speelbal tussen de sultan, de tsaar en de sjah. Vertaald naar vandaag: Turkije, Rusland en Iran. Met dergelijke reuzen is het kwaad kersen eten. Vandaag zit de republiek - zonder uitweg naar de zee - geprangd tussen Turkije in het westen en Azerbajdzjan in het oosten, in beide gevallen met een hermetisch gesloten grens. Georgië in het noorden en Iran in het zuiden vormen de uitwegen maar die landen zijn, laten we het zo formuleren, ‘van een aparte soort’. Claustrofobischer kan het amper worden.

In 1915 werd de ziel geknakt met de genocide in het Turkse deel, een trauma dat tot vandaag doorwerkt. Na de Russische oktoberrevolutie en twee jaar onafhankelijkheid verdween rest-Armenië als onderdeel van de Sovjet-Unie. Dat nieuwe land sloot in 1921 een verdrag met Turkije waarbij de provincie Kars werd afgestaan aan de opvolger van het Ottomaanse rijk. De oerberg van de Armeniërs, de Ararat, kwam zo achter een gesloten grens te liggen, weliswaar majestueus de achtergrond vormend van de hoofdstad.

In 1988 kreeg het land een zware aardbeving te verduren - ook dat nog - en het grootste deel is, weliswaar adembenemend mooi, bergachtig en dus ongeschikt voor landbouw. De wijn, ja die is van kwaliteit maar olie of gas, waar buur Azerbajdzjan zo ruim mee bedeeld is, moet geïmporteerd worden.

Na de val van de USSR werd Armenië onafhankelijk maar geraakte meteen verwikkeld in een oorlog met de oosterbuur. Na drie jaar en aan beide zijden samen 30000 doden werd een vredesakkoord gesloten, dat echter zeer precair bleek.

In 2020 kreeg het een pandoering te verwerken in een nieuwe strijd met Azerbajdzjan om in 2023 de enclave Nagorno-Karabach, door Armeniërs bewoonde regio, te verliezen waarna de inwoners brutaal werden verdreven.

De traditionele beschermer Rusland liet het land daarbij volkomen in de steek, zodat het stilaan wel erg eenzaam en kwetsbaar de gebeurtenissen bang moest afwachten.

Daarmee is de toestand van het moedige Kaukasuslandje wel getekend en daarheen bracht een airbus van Brussels Airlines ons vorige maandagavond.

(Wordt vervolgd o.m. met de verklaring van de titel. )

Foto: Moeder Armenië waakt over de hoofdstad vanop een hoogte waar ooit een standbeeld van Stalin de strenge blik wierp op het onfortuinlijke volk.

(deel II)

Voorbije week was het dringen op de internationale podia in Jerevan. De Europese regerings- of staatshoofden, waaronder premier De Wever, vulden de zalen op maandag, het Yerevan Dialogue Conference (YDC) vulde aan vanaf dinsdag. De Franse president Macron nam deel aan beide samenscholingen daardoor de warme band tussen beide landen illustrerend. Charles Aznavour(jan) blijft inspireren, zodanig zelf dat Macron en de Armeense premier letterlijk samen een zangnummertje ten beste gaven.

In de marge van deze YDC mocht ik een reeks Armeense politieke verantwoordelijken persoonlijk ontmoeten: de president, collega parlementsvoorzitter, minister van buitenlandse zaken, hoofd van de veiligheidsraad en collega’s parlementsleden. De eerste minister, Nikol Pasjinjan sprak ik enkele maanden geleden in Parijs en dit alles gekoppeld aan gesprekken met journalisten en mensen uit het middenveld bood me de kans beter inzicht te krijgen in de moeilijke oefening waar het land voor staat, door Macron optimistisch ‘le moment Armenien’ genoemd.

In 2021 won de huidige regering weer een meerderheid bij de verkiezingen, tot haar eigen grote verbazing zoals een parlementslid ons toevertrouwde. In 2020 had Armenië een stevige nederlaag geleden in de oorlog met Azerbajdzjan en de meerderheid vreesde de rekening in het kieshokje gepresenteerd te krijgen maar dat kieshokje besliste anders en dus kon Pasjinjan, die na de zogenaamde fluwelen revolutie in 2018 zijn voorganger Sarkisian de laan uitstuurde, zijn beleid verder zetten.

De Armeense spirit steunt traditioneel op drie pijlers: de republiek, Nagorno-Karabach en de diaspora.

De aanval van buurland Azerbajdzjan waardoor Nagorno-Karabach in 2023 verloren ging, liet de regering-Pasjinjan onbeantwoord tot verrassing van vriend en vijand. Daarmee liet hij meteen ook een van die pijlers los maar volgens het kamp van de regering was die aanval op Nagorno-Karabach ingegeven door de hoop dat Armenië op de provocatie zou ingaan om Rusland vervolgens oppositiekrachten aan te zetten om tegen de regering in opstand te komen. In ‘die val’ (woordgebruik van de regering) wilde Armenië niet trappen maar de prijs lag hoog want de ruim honderdduizend vluchtelingen uit Nagorno-Karabach, vrijwel de hele Armeense bevolking daar, vormden een tastbare illustratie van de toegebrachte vernedering.

Dat de regering Pasjinjan haar ‘realistische’ pad nog verder zette door te zoeken naar akkoorden met de klassieke vijanden ten oosten (Azerbajdzjan) en ten westen (Turkije) vormde een nieuwe breuk met de traditie. De regering noemt dat de keuze voor ‘real Armenië’, de ‘kleine’ republiek die alleen leefbaar wordt geacht na vredesakkoorden. Vluchtelingen uit Nagorno-Karabach én de diasporo - die de klassieke drie-pijlersfilosofie sterker genegen blijft - verliezen daardoor aan belang in het regeringsbeleid. Het klinkt allemaal erg realistisch maar dreigt het Armeense hoofd wel te scheiden van het Armeense hart, merkte een gesprekspartner van buiten de politiek op.

Kortom, de analyse van premier Pasjinjan dat vrede met de buurlanden essentieel is om uit de politieke en geografische wurggreep te geraken, de keuze voor ‘zijn real Armenia’ houdt een koerswending in weg van de traditionele drie-pijlersvisie.

Daardoor wil hij een brug slaan naar de rest van de wereld, weg van de eenzijdige band met Rusland die tot voor kort de zwakke Armeense economie onderschoorde.

Het is illustratief voor de moeilijke materiële situatie van het land dat er wellicht nergens ter wereld nog zo veel Lada’s rondrijden. In de hoofdstad komen ze hier en daar nog voor, daarbuiten vormen ze vrijwel de helft van het wagenpark. Het toont natuurlijk wel aan hoe robuust die bij ons meewarig bekeken automobielen uit de Sovjettijd blijken te zijn maar het is wel de ambitie van de huidige regering dat het schaarse aantal Tesla’s die we in Jerevan in de drukke files zagen staan aangroeit. Vandaar de uitspraak van een parlementslid: we willen evolueren van Lada’s naar Tesla’s.

Op 8 augustus 2025 boekte de regering een belangrijk diplomatiek succes wanneer de premier en de president van Azerbajdzjan Ilham Aliev in Washington, onder het toeziend oog van president Trump, een gemeenschappelijke verklaring gaven over een principieel vredesplan. Dat is best historisch te noemen, zeker omdat de militaire annexatie van Nagorno-Karabach pas achter de rug ligt en het wantrouwen tussen beide landen erg groot blijft.

Volgende maand trekken de Armeniërs weer naar de stemurne.

(Wordt vervolgd wanneer de drukke Kameragenda van deze week me daar ruimte voor biedt.)

Foto: Heel in de verte, door wolken omhuld, laat de Ararat zich van over de Turkse grens bewonderen.

(deel III)

In ons hotel in Jerevan zitten twee soorten mensen aan de ontbijttafels. Oudere toeristen uit westerse landen - Armenië en de hoofdstad hebben wel wat te bieden - en mannen in werkkledij met daarop de namen van Europese bedrijven. De eerste groep is op zoek naar het pittoreske, oude Armenië; de tweede groep wordt ingehuurd om te bouwen aan het nieuwe Armenië.

Volgens de regering is dat een land dat haar relaties diversifieert en de grenzen moet openen. Dat dwingt tot onderhandelen met de traditionele vijanden Turkije en Azerbajdzjan. Op 7 juni kan de Armeense kiezer oordelen want dan gaan de stemurnes weer open.

Het was dan ook geen toeval premier Pasjinjan voorbije week graag stond te pronken naast leiders uit de EU. Het ging over meer dan een internationale bijeenkomst, voor de regerende Burger Contract Partij betrof het als het ware de illustratie van haar beleid.

Even een tussennoot: verwijten heen-en-weer over buitenlandse inmenging moeten met korrels zout genomen worden. Langs alle zijden wordt steun van elders graag aanvaard, openlijk zoals op die podia, of verdoken via steun aan EU-vriendelijke NGO’s of Russisch gezinde propagandamedia.

De toenadering met Turkije en Azerbajdzjan is noodzakelijk zegt de regering, bij de oppositie klinken de woorden verraad en uitverkoop.
‘Rusland is als Nokia: connecting countries’, lacht een hoge piet uit de hoogste regeringskringen, daarmee doelend op de nieuwe beginnende band met de buurlanden volgend uit het beleid in Moskou dat Armenië in de steek liet.

De oppositie noemt het beleid naïef. Azerbajdzjan bouwt intussen onder de wegkijkende ogen van Jerevan het ijzersterke leger verder uit om binnenkort toe te slaan, klinkt het daar.

Het verlies van Nagorno-Karabach is uiteraard ook niet zomaar verteerd. ‘De regering wil die bladzijde omslaan maar vergeet de trauma’s. Het nieuwe realisme wordt topdown opgelegd’, zegt ons een vertegenwoordigster van een burgerbeweging. ‘Zo lang het vredesproces succes heeft, domineert de hoop. Maar als dat stokt…’

‘Ons lot ligt in de handen van onze vijanden’, vindt de oppositie die de kaart Rusland blijft trekken, volgens hen de enige echte traditionele bondgenoot. Ze kunnen daarbij rekenen op de Armeense kerk die de orthodoxe band beklemtoont. Niet dat alle Armeniërs zo’n trouwe kerkgangers zijn maar de Armeense kerk vormt wel de ruggengraat van de nationale identiteit van het land.

Tussendoor deze anekdote. We werden op weg naar een restaurant meegetroond naar een rommelige koer achter een muziekschool waar we ‘hem’ zagen liggen. ‘Hem’ is Lenin, of beter, het enorme standbeeld dat op het plein van de republiek stond. Het indrukwekkende torso ligt er evenwel onthoofd. Zijn kop vonden we op een plank in een belendend schuurtje, tussen oud ijzer en steenpuin.

De regering verwijt de oppositie agent van Rusland te zijn. De leider van Sterk Armenië, Samuel Karapetjan, is een steenrijke oligarch met drie nationaliteiten: Armeens, Russisch en Cypriotisch. Robert Kocharijan van de Armeense Alliantie, geboren in de hoofdstad van Nagorno-Karabach en gewezen president van dat regioparlement, premier en president van Armenië, is fel gekant tegen de EU en de NAVO. Op het verwijt dat Poetin een onbetrouwbare bondgenoot bleek volgt de reactie dat de broze Washington-akkoorden met de president van Azerbajdzjan werden afgesloten onder patronage van president Trump die ook geen toonbeeld van standvastigheid kan genoemd worden.

De peilingen lijken te wijzen op een overwinning voor de partij van uittredend premier Pasjinjan die vooral veel steun krijgt in de grensgebieden, waar ze het helemaal gehad hebben met de aanhoudende oorlog(sbedreiging), maar minder sterk staat in de hoofdstad. Ook opvallend dat de oudere kiezers de Europese koers eerder steunen maar bij de jongeren lijkt daar minder geestdrift voor te bestaan.

Op 7 juni weten we welke koers Armenië uitgaat.

(Wordt nog één keer vervolgd.)

Foto: Op bezoek bij de president met de bij muziekliefhebbers bekende familienaam (Vahagn Garniki) Chatsjatoerjan.

(IV en slot)

Ik had u nog mijn Armeense whereabouts beloofd maar gisteren kwam het er niet van. Voor de nieuwsgierigen bij deze, voor de volledigheid.

We vertrokken dus vorige maandagavond om na middernacht inde luchthaven van de Armeense hoofdstad, Zvartnots, te landen. Zvartnots betekent zo veel als ‘plaats van de engelen’. Gelukkig landde onze stalen engel foutloos. Het hotelbed werd pas heel laat in gebruik genomen.

‘s Ochtends stond als opwarmer een briefing op de agenda in onze ambassade. We hebben nog maar een goede drie jaar een volwaardige diplomatieke vertegenwoordiging in Jerevan maar ambassadeur De Muynck wist intussen een passende locatie te vinden aan een centrale verkeersader. Een journaliste en een ngo-medewerkster praatten ons bij over de actuele toestand.

Vervolgens haastten we ons naar het Armeense parlement waar mijn homoloog Alen Simonjan ons te woord stond en zijn parlementszaal liet zien alwaar ik op een applaus werd getrakteerd. Dat overkomt me hier zelden. In de parlementstuin stond een ooit door toenmalig Senaatsvoorzitter Defraigne gepland boompje dat ik dan maar wat water heb gegeven.

Nog voor de middag werden we verwacht op de Yerevan Dialogue Conference (YDC). Daar had de Franse president het over ‘le moment Arménien’ en de Armeense premier sprak met op de revers een pin van ‘real Armenia’. Ik verwijs graag naar de vorige bijdragen.

In de namiddag zat ik in een paneldebat over de uitbreiding van de Europese Unie. De Poolse moderator hield wel van een bochtje want ik kreeg onder meer de vraag voorgeschoteld waarom dat geld van Euroclear niet werd vrijgemaakt voor Oekraine. Beetje buiten het onderwerp maar het gaf me de kans die puntjes nog eens op de i te zetten voor een internationaal publiek.

Na de late middag sprongen we even het Matenadaran-museum binnen, gewijd aan manuscripten. Een trein Tiktokfilmpjes van 30 seconden achter elkaar voor de ogen krijgen of een jaar dan wel langer geduldig in prachtige kalligrafie overkrassen van een bijbel - letterlijk monnikenwerk- moet toch een verschillend soort mens opleveren, bedacht ik me.

Daarna naar het presidentiële paleis voor de ontmoeting met het partijonafhankelijke staatshoofd Vahagn Chatsjatoerjan, een bezadigd overkomende man die met zijn grijze lokken wel de sfeer van vader des vaderlands uitstraalt.

De wandeling naar het avondrestaurant bracht ons dus langs Lenin - zie aflevering III - en op een gezellig terras, wijnranken incluis, praatte de Armeense ambassadeur in Brussel Tigran Balajan ons verder bij.

Woensdagochtend weer naar de YDC, waar ik de kans greep even de gewezen Schotse eerste minister Jack McConnell bij de jas te trekken voor een babbel over… uiteraard Schotland en Vlaanderen.

Vervolgens door het drukke stadsverkeer naar de Tsitsenakaberd (Zwaluwenvesting) waar ik aan het indrukwekkende genocidemonument een krans neerlegde namens de Kamer. In de verte - over de grens met Turkije - hulde de Armeense oerberg Ararat zich beschaamd in zijn top verhullende wolken.

‘s Middags lunch met parlementsvoorzitter Simonjan die ons bij wat de lokale keuken aan heerlijke spijzen biedt verder inwijdde in de kieswetgeving van het land. Interessant weetje. Er bestaat een kiesdrempel maar wanneer slechts twee partijen die halen - zoals vorige keer - krijg de grootste ‘verliezer’ ook zetels omdat een parlement met slechts twee partijen wettelijk verboden is.

In de namiddag gesprekken met de voorzitter van de Veiligheidsraad Armen Gregorian, die de rang van vice-premier bekleedt, en later met de minister van buitenlandse zaken, Ararat Mirzojan. Het viel op dat alle vertegenwoordigers van de regeringspartij vol vertrouwen de aanstaande verkiezingen tegemoet zagen.

‘s Avonds verlieten we de stad om in de buurt van het mooie Sevanmeer het avondeten te nuttigen met een jong vrouwelijk parlementslid, perfect Engelstalig en zeer sterk Europees gericht.

De derde dag, donderdag, moesten we erg vroeg uit de veren voor een lange rit naar het zuidoosten aan de grens met Nachitsjevan, de enclave van Azerbajdzjan. Een civiele EU-missie neemt daar de bewegingen waar van beide legers, althans vanop Armeens grondgebied. Op zowat elke bergrug staat een legerpost opgesteld want ze houden elkaar daar scherp in het oog. Sedert een tweetal jaren zwijgen de wapens meestal maar de zenuwen blijven gespannen. De rit naar de hoge bergplateau’s was ook best spannend.

In het terugrijden trakteerden we ons op een bezoekje aan het klooster van Noravank in een adembenemend mooi berglandschap.

In de vooravond mocht ik in het park aan het genocidemonument een herdenkingsboompje planten, een grote eer waar ik toch wel van onder de indruk was.

De avond sloten we af in de residentie van de ambassadeur die een reeks collega-ambassadeurs, een Vlaamse professor die op doortocht was, de voorzitter van de Armeense nationale bank, vertegenwoordigers van burgergroepen, enfin een hoop schoon volk had uitgenodigd. Niet te missen, dacht de kat van de ambassadeur die weer opdaagde na enkele dagen spoorloosheid. Zo sloten we af met nog een reeks boeiende babbels.

Na middernacht bracht onze stalen engel ons weer naar Zaventem.

Het bezoek aan de producent van de nationale brandy, Ararat geheten uiteraard, viel in het water, de slotborrel in de luchthaven gelukkig niet.

Ցտեսություն, Հայաստան, դու ավելին քան արժանի ես որոշակի բարգավաճման

(het ga je goed Armenië, jullie hebben wat voorspoed dubbel en dik verdiend)

Foto’s: op het podium van de YDC;

in de tuin van het Armeense parlement;

bij de restanten van Lenin;

bloemen neergelegd bij de eeuwige vlam aan het genocidemonument;

bij ‘mijn’ boompje in het park daarnaast;

aan de grens met Azerbajdzjan bij de EU observatiemissie;

het prachtige klooster van Noravank;

snelcursus Armeens alfabet in het manuscriptenmuseum

FFacebook, 12-16 mei, 2026