11 november - Wapenstilstand

Geachte dames en heren in al uw hoedanigheden,

En vooral in uw hoedanigheid van aanwezige.

Het is mij een grote eer om u hier te mogen toespreken, al is het geen geschenk om dat te moeten doen na de burgemeester van Antwerpen. Dit soort aangelegenheden geeft me wel de kans haar nog eens te zien in deze drukke tijden, waarvoor alvast bedankt.

We staan hier op de gewijde grond van het Schoonselhof, onze Père Lachaise maar ook een beetje ons Arlington. Naast de graven van generaties Antwerpenaren die ons voorafgingen, met daarbij illustere namen als Hendrik Conscience, Willem Elsschot of Camille Huysmans, bevindt zich hier ook de laatste rustplaats van duizenden soldaten uit beide Wereldoorlogen.

Elf november zal altijd de dag blijven waarop de wapens zwegen. Exact 108 jaar geleden, om 11u kwam de Eerste Wereldoorlog tot een einde.

De noodlottige vier jaren daarvoor hertekenden de mondiale orde. In de zomer van 1914 beheersten grote spelers dit continent én de wereld: Groot-Brittannië, Frankrijk, het Duitse Keizerrijk, de Oostenrijks-Hongaarse dubbelmonarchie en het Russische tsarenrijk. Onder elkaar verdeelden ze het leeuwendeel van Europa en grote stukken van de wereldkaart. De neven tsaar Nicolaas II, keizer Wilhelm II en de Britse koning George V deelden, met variërende maten van macht, de lakens uit. De wereld van de imperia leek onaantastbaar en voor eeuwig.

Maar het bleek de wereld van gisteren te zijn. Stefan Zweig beschreef in zijn roman met die naam op meesterlijke wijze die wereld van rond de eeuwwisseling. Het was de tijd van de nog niet vergane glorie van de belle époque maar ook van razendsnelle technologische vooruitgang en een grote ontplooiing van kunsten en wetenschappen. Toch volgde toen de barbarij.

Vier jaren strijd, modder en bloed op het westelijk en oostelijk front eindigden op een volledig hertekende kaart van Europa. In Rusland barstte een burgeroorlog los na de communistische staatsgreep, het Habsburgse rijk klapte in elkaar langs etnische breuklijnen, een verslagen Duitse keizer moest vluchten naar Nederland.

Voor het eerst werd de volle vernietigingskracht van een industriële wereld op het slagveld losgelaten. De ervaring ontnuchterde: alle illusies van oorlogsheroïsme verdwenen in de modder, ook in Vlaamse modder. Wat restte waren genadeloze slachtpartijen die de jeugd – de fine fleur - van de oorlogvoerende naties in een gehaktmolen vermaalde.

‘Dulce et decorum est pro Patria mori’ klonk het bij Horatius. ‘Het is zoet en eervol om te sterven voor het Vaderland’. De Britse officier Wilfred Owen maakte er de titel van een gedicht van en noemde het: ‘the old lie’, de oude leugen. Op 4 november 1918, amper zeven dagen voor de wapenstilstand, sneuvelde hij aan de Frans-Belgische grens. Uit zijn pen zouden geen gedichten meer vloeien.

De onbeschrijflijke ellende in Flanders Fields bracht de Vlaamse Beweging, sterk beïnvloed door de ervaring van oudstrijders, tot de leuze ‘Nooit Meer Oorlog’. We noemen de oorlog van 14-18 nog steeds de ‘Groote Oorlog’, omdat niemand toen kon en wilde vermoeden dat er nog groter leed zou volgen. We hadden onze les geleerd, niet?

Amper twintig jaar later kreunde dit continent – en bijna de ganse rest van de wereld – echter opnieuw onder grootschalig oorlogsgeweld.

Alweer oorlog.

Deze keer vielen ook onder de burgerbevolking - veel meer dan bij de eerste Wereldoorlog - massaal veel slachtoffer. In industriële vernietigingskampen werden bijvoorbeeld miljoenen joden vergast en daarmee bereikte de mensheid wellicht haar diepste morele val.

In beide oorlogen speelde deze stad een belangrijke rol. De strategische ligging van Antwerpen was eerder ook al Napoleon opgevallen, die haar na de verovering van de Lage Landen wilde ombouwen tot een geladen pistool, gericht op het hart van Engeland.

Antwerpen bleef het laatste grote bolwerk van het Belgische leger in 1914. De stad hield het niet lang vol, maar door de vertraging en de ontsnapping van het leger kon België toch deel blijven uitmaken van het geallieerde front aan de IJzer.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog leed Antwerpen nog harder. Op 5 april 1943 trof een Amerikaans bombardement per vergissing Mortsel met bijna duizend dodelijk getroffen burgerslachtoffers waaronder 258 kinderen en in de laatste oorlogsmaanden eiste het V-bomgeweld van de Duitsers duizenden levens in onze havenstad.

Tegen die dag waren ook al tienduizenden van onze Joodse stadsgenoten weggevoerd en op de meest abjecte wijze vermoord.

Na het einde van dat conflict was de waanzin van oorlog bij de meesten, zeker in Europa, toch echt doorgedrongen. Tal van internationale organisaties poogden om op multilateraal niveau politieke geschillen op een vredevolle manier te beslechten. Daar kwam het besef bij, in Japan in de feiten aangetoond, dat we over wapens beschikten die onze planeet tot een nucleaire woestenij kunnen herleiden. Dat kon enkele decennia relatief maar afdoende goed werken.

Maar de geschiedenis kent geen eindpunten. Alles komt terug.

In The Soldier and the State stelt Samuel Huntington dat de oorlog het gevolg is van de menselijke natuur. Vrede wordt dan de uitzondering, oorlog de regel. De wereld van vandaag schudt ons wakker uit de illusie dat oorlog een door beschaving overwonnen herinnering zou geworden zijn.

Alles lijkt inderdaad terug te komen:

„Zoals de wereld draait, geldt recht alleen tussen mensen met evenveel macht, anders doen de sterken wat ze kunnen en ondergaan de zwakken wat ze moeten”, schreef Thucydides in 416 voor Christus om de morele arrogantie van Athene te illustreren. De Canadese premier Mark Carney haalde het begin dit jaar aan in Davos om te nieuwe wereldorde te omschrijven;

Imperia steken weer de kop op. De oorlog in Oekraïne gaat over de strijd tussen een imperium en een nationale staat;

Het adagium van Mao Zedong dat de macht uit de loop van een geweer komt, kent weer veel aanhangers nadat de gruwelen van de beide wereldoorlogen ons deden hopen dat wapens bedolven konden worden onder vuistdikke verdragen;

Nieuwe technologieën krijgen vreselijke toepassingen op het slagveld, net zoals dat altijd al het geval is geweest. Drones, cyber, hybride strijd: tijdens de twee wereldoorlogen onbestaande begrippen; vandaag alomtegenwoordig, zoals hun technologie toen de cavalerie zinloos maakte of vliegtuigen de lucht als nieuwe dimensie in de oorlogsvoering introduceerden.

Geachte Dames en Heren,

Oorlog is zo oud en nieuw als de mensheid. De slogan ‘Nooit meer oorlog’ blijkt niet meer te zijn dan een vrome wens. Dat is geen reden om die overboord te gooien.

In tegendeel, wie deze slogan ernstig neemt, mag niet hopen dat het uitspreken ervan volstaat. Europa en ons land, liefst in NAVO-verband, moeten die vredeswens kunnen hardmaken door stevig in de schoenen te staan. Eenzijdige ontwapening biedt alleen maar meer ruimte aan imperialistische dictators voor wie oorlog voeren slechts een van de manieren is om politiek te bedrijven.

Die les leert de geschiedenis ons. Aan die les herinneren ons de vele doden hier en op duizenden andere militaire begraafplaatsen op dit continent die vandaag op talloze plaatsen in de wereld worden herdacht.

Laat de ‘nooit meer oorlog’-wens meer zijn dan een naïeve gedachte, laat het een opdrachtsverklaring zijn. Dat zijn we wel verplicht dacht ik aan die jonge mannen die achter ons onder die zerken liggen.

Ik dank u.